چین در گذار از تقلید به نوآوری

با پایان یافتن دوره‌ای که چین می‌توانست با الگوبرداری از پیشرفت‌های دیگر کشورها به‌سرعت فاصله خود را کاهش دهد، کارشناسان هشدار می‌دهند که مشکلات ریشه‌دار در فرهنگ پژوهشی و ساختارهای نهادی ممکن است مانع تلاش این کشور برای تبدیل شدن به یکی از پیشگامان نوآوری علمی شود.

به گزارش ساوت چاینا مورنینگ پست، در نشستی در آکادمی علوم طبیعی شانگهای (SANS)، شماری از پژوهشگران برجسته درباره موانعی که چین با آنها روبه‌رو است گفت‌وگو کردند.

لو بای، عصب‌شناس و رئیس SANS، خاطرنشان کرد که چین طی چند دهه توانسته است با بهره‌گیری از پیشرفت‌های علمی غرب، در حوزه‌های مختلف به‌سرعت پیشرفت کند؛ اما این الگوی «جبران عقب‌ماندگی» دیگر مانند گذشته قابل ادامه نیست.

وی گفت: «این مسیر به دو دلیل در حال باریک‌تر شدن است: نخست، مقاومت محیط خارجی در حال افزایش است؛ دوم، چین به مرحله‌ای رسیده که دیگر چیز زیادی برای صرفاً تقلید و بازتولید کردن باقی نمانده است.»

لو گفت پژوهشگران، نظام نهادی سخت و انعطاف‌ناپذیر چین را که معیارهای کمی را بر خلاقیت مقدم می‌داند، در کنار فرهنگ ریشه‌دار اطاعت و احترام به اقتدار، از چالش‌های اصلی کندکننده حرکت علمی و فناوری این کشور می‌دانند.

آکادمی علوم طبیعی شانگهای که در سال ۲۰۲۴ تأسیس شد، یک مؤسسه مستقل و غیرانتفاعی است که حمایت پایدار و بلندمدت در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد. این سازمان که تحت نظارت دولت شانگهای فعالیت می‌کند، بخشی از تلاش‌های این شهر برای توسعه منطقه آزمایشی تحقیقات بنیادی است.

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در سمپوزیومی در شانگهای در ماه آوریل گفت: «تحقیقات بنیادی سرچشمه کل نظام علمی و کلید اصلی حل همه مسائل فناورانه است.» این نشست بر تقویت تحقیقات بنیادی چین با هدف افزایش خوداتکایی فناورانه کشور متمرکز بود.

شی تأکید کرد که در شرایط تشدید رقابت جهانی فناوری، «نوآوری اصیل و تحول‌آفرین» بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.

پکن همچنین نوآوری را به یکی از اولویت‌های پانزدهمین برنامه پنج‌ساله، یعنی برنامه راهبردی کشور تا سال ۲۰۳۰، تبدیل کرده است.

با این حال، پر کردن فاصله میان سیاست‌گذاری و واقعیت همچنان دشوار است.

لو گفت شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI) نحوه فعالیت مؤسسات دانشگاهی و پژوهشی چین را تعیین می‌کنند و موفقیت عمدتاً بر اساس نتایج کمی مانند تعداد پتنت‌ها و مقالات منتشرشده، به‌ویژه در مجلات علمی تراز اول، ارزیابی می‌شود.

برای دانشمندان، دستیابی به این اهداف می‌تواند به دریافت بودجه پژوهشی بیشتر، درآمد بالاتر و دستیابی به سمت‌های علمی ارشدتر منجر شود.

لو گفت: «با گذشت زمان، KPIها به چوب رهبری ارکستر تبدیل شده‌اند و فضای نوآوری و ابداع را به‌شدت خفه کرده‌اند.»

به گفته او، پژوهش واقعاً نوآورانه را نمی‌توان صرفاً با شاخص‌های کمی سنجید. نظام مبتنی بر KPI انجام پژوهش‌های رادیکال و بنیادین را دشوار می‌کند، زیرا به پژوهشگر اجازه نمی‌دهد بدون نگرانی دائمی درباره تأمین بودجه، سال‌ها روی حل یک مسئله بنیادی واحد کار کند.

وی تلاش بی‌وقفه برای انتشار مقاله در مجلات برتر و کسب عناوین دانشگاهی را یک «نیروی محرکه پوچ» توصیف کرد و گفت: علم باید با کنجکاوی، تخیل، میل به حل مشکلات و حتی چشم‌انداز نجات بشریت به پیش رانده شود.

رئیس SANS گفت محدودیت دیگری نیز از فرهنگ سنتی چین ناشی می‌شود؛ فرهنگی که بر سلسله‌مراتب و احترام تأکید دارد و در مقابل، تفکر انتقادی، بحث آزاد و به چالش کشیدن دیدگاه‌های تثبیت‌شده را کمتر تشویق می‌کند.

وانگ لی‌پینگ، عصب‌شناس و عضو SANS، در این نشست گفت حمایت از بالا به پایین می‌تواند در حوزه‌هایی که اهداف آنها به‌روشنی تعریف شده است موجب پیشرفت شود، اما چنین رویکردی ذاتاً افق‌های پژوهشی را محدود و تنوع را سرکوب می‌کند؛ موضوعی که به گفته او یکی از گلوگاه‌های مهم چین در رقابت فناوری با ایالات متحده است.

وانگ گفت تعیین متمرکز دستورکارها اغلب باعث می‌شود پژوهشگران و کارآفرینان فعالیت‌های خود را صرفاً با اولویت‌های رسمی هماهنگ کنند. او برای شکستن این همگرایی و یکسان‌اندیشی، بر ضرورت تنوع‌بخشی به منابع تأمین مالی، به‌ویژه منابع خارج از ساختار رسمی علمی، تأکید کرد تا دانشمندانی که ایده‌های نامتعارف دارند نیز امکان فعالیت پیدا کنند.

برای تقویت بیشتر این تنوع فکری پیشنهاد میشود چین مهاجرپذیری را به‌عنوان یک راه‌حل بلندمدت در نظر بگیرد. استقبال از افرادی با پیشینه‌های فرهنگی کاملاً متفاوت، نظام را وادار خواهد کرد ایده‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی تولید کند.

هونگ بو، استاد مهندسی زیست‌پزشکی دانشگاه شین‌هوا، پیشرفت فناوری چین را بیشتر شبیه «بهبود مهندسی» توصیف کرد؛ یعنی حرکت از یک به N، نه حرکت از صفر به یک.

منبع:‌ scmp