آسیای مرکزی؛ مقصد تازه سرمایه‌گذاری چین در انرژی‌ سبز

آسیای مرکزی در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های گسترش نفوذ اقتصادی، فناورانه و زیست‌محیطی چین است؛ منطقه‌ای که در مرحله جدید ابتکار کمربند و جاده، دیگر صرفاً مقصد پروژه‌های زیرساختی و انتقال انرژی نیست و به صحنه‌ای برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های نوین، معدن، هوش مصنوعی و همکاری‌های زیست‌محیطی میان چین و کشورهای منطقه تبدیل شده است.

به گزارش ساوت چاینا مورنینگ پست، آغاز عملیات ساخت یک مزرعه بادی ۵۰۰ مگاواتی مجهز به فناوری‌های هوش مصنوعی در منطقه قراغندی قزاقستان، نمونه‌ای از این تحول است. این پروژه که با سرمایه‌گذاری مشترک قزاقستان و چین اجرا می‌شود، قادر خواهد بود برق مورد نیاز صدها هزار خانوار را تأمین کند و از مهم‌ترین پروژه‌های جدید انرژی پاک در این کشور به شمار می‌رود.

کمربند و جاده در مسیر سبز شدن

ابتکار کمربند و جاده که در سال ۲۰۱۳ از سوی شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در جریان سفر به قزاقستان مطرح شد، در نخستین سال‌های خود بیشتر با پروژه‌هایی همچون بنادر، خطوط راه‌آهن، جاده‌ها، خطوط لوله و زیرساخت‌های انرژی شناخته می‌شد.

اما طی سال‌های اخیر، ماهیت این ابتکار به‌تدریج در حال تغییر است. در کنار تداوم سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی، بخش‌هایی مانند انرژی‌های تجدیدپذیر، مواد معدنی حیاتی، فناوری‌های پیشرفته، مدیریت پسماند، حفاظت از محیط‌زیست و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.

در این میان، آسیای مرکزی به یکی از مهم‌ترین شرکای منطقه‌ای چین تبدیل شده است؛ منطقه‌ای که هم از نظر منابع طبیعی و معدنی اهمیت بالایی دارد و هم به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، در مسیر اتصال چین به اروپا و غرب آسیا قرار گرفته است.

قزاقستان نیز به‌عنوان کشوری که ابتکار کمربند و جاده در آن مطرح شد، اکنون در مرکز این تحول قرار دارد.

انرژی پاک؛ محور تازه همکاری پکن و آستانه

همکاری چین و قزاقستان دیگر به سرمایه‌گذاری مستقیم در چارچوب کمربند و جاده محدود نیست و حوزه‌های انرژی پاک، فناوری، محیط‌زیست و تحقیقات علمی را نیز دربر گرفته است.

چندین پروژه بزرگ انرژی تجدیدپذیر در قزاقستان با مشارکت شرکت‌های چینی در حال توسعه است. از جمله این پروژه‌ها می‌توان به یک نیروگاه خورشیدی ۳۰۰ مگاواتی در منطقه ترکستان و یک مزرعه بادی یک گیگاواتی در منطقه پاولودار اشاره کرد.

در همین چارچوب، وزارت انرژی قزاقستان و شرکت مشترک قزاقی ـ چینی «Karaganda Wind Power» توافق سرمایه‌گذاری برای احداث مزرعه بادی ۵۰۰ مگاواتی در منطقه قراغندی امضا کردند و عملیات اجرایی این پروژه نیز در ۳۰ آوریل رسماً آغاز شد.

گسترش این پروژه‌ها با اهداف اقلیمی قزاقستان نیز هم‌راستا است. آستانه هدف دستیابی به کربن‌خنثی تا سال ۲۰۶۰ را دنبال می‌کند و سرمایه‌گذاری خارجی در انرژی‌های پاک را یکی از ابزارهای تحقق این هدف می‌داند.

سرمایه‌های چینی به سوی معادن و مواد معدنی حیاتی

انرژی‌های تجدیدپذیر تنها بخش مورد توجه سرمایه‌گذاران چینی در آسیای مرکزی نیست. منابع معدنی و فلزات نیز جایگاه مهمی در این همکاری‌ها پیدا کرده‌اند؛ به‌ویژه موادی که برای صنایع پیشرفته، باتری‌ها، خودروهای برقی و فناوری‌های انرژی پاک ضروری هستند.

سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با ابتکار کمربند و جاده طی سال گذشته رشد قابل توجهی داشته و قزاقستان با جذب ۲۵.۸ میلیارد دلار، بزرگ‌ترین مقصد سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با این ابتکار بوده است.

در سطح منطقه‌ای نیز آسیای مرکزی در سال گذشته بیش از مناطقی مانند آسیای جنوب شرقی و آفریقا سرمایه چینی جذب کرده است. حمل‌ونقل، مواد معدنی حیاتی، مدیریت پسماند و انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله مهم‌ترین حوزه‌های مورد توجه شرکت‌های چینی هستند.

این روند نشان می‌دهد که اهمیت آسیای مرکزی برای چین تنها به موقعیت جغرافیایی آن در مسیرهای تجاری محدود نیست و منابع معدنی و ظرفیت انرژی پاک این منطقه نیز به بخشی از محاسبات راهبردی پکن تبدیل شده‌اند.

محیط‌زیست؛ ضلع تازه روابط چین و آسیای مرکزی

همکاری‌های چین و قزاقستان در سال‌های اخیر در حوزه محیط‌زیست نیز گسترش یافته است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مدیریت پسماند، حفاظت از تنوع زیستی، احیای جنگل‌ها و مقابله با بیابان‌زایی از جمله زمینه‌های جدید همکاری دو کشور هستند.

اهمیت این همکاری‌ها زمانی بیشتر مشخص می‌شود که چالش‌های زیست‌محیطی آسیای مرکزی را در نظر بگیریم. بیابان‌زایی، کاهش منابع آب و خشک شدن دریاچه آرال از مهم‌ترین مشکلات زیست‌محیطی این منطقه محسوب می‌شوند.

دریاچه آرال که میان قزاقستان و ازبکستان قرار دارد، زمانی چهارمین پهنه آبی داخلی بزرگ جهان بود، اما از دهه ۱۹۶۰ تاکنون بیش از ۹۰ درصد حجم آب خود را از دست داده است.

در واکنش به این بحران، قزاقستان برنامه‌های گسترده‌ای برای جنگل‌کاری و احیای مناطق آسیب‌دیده اجرا می‌کند. این کشور برنامه ملی کاشت دو میلیارد درخت را در دستور کار قرار داده که تاکنون حدود ۱.۶ میلیارد درخت آن کاشته شده است.

انتقال تجربه چین در مقابله با بیابان‌زایی

چین نیز تجربه گسترده‌ای در مقابله با بیابان‌زایی و احیای پوشش گیاهی دارد و تلاش می‌کند بخشی از این تجربیات را در اختیار کشورهای آسیای مرکزی قرار دهد.

از دهه ۱۹۷۰، پکن پروژه عظیم جنگل‌کاری موسوم به «کمربند حفاظتی سه شمال» یا «دیوار سبز بزرگ» را اجرا کرده است. این طرح با ترکیبی از جنگل‌کاری، تثبیت تپه‌های شنی و ایجاد پوشش گیاهی، با هدف مهار گسترش بیابان‌های شمالی چین شکل گرفت.

اکنون تجربه چین در زمینه کنترل بیابان‌زایی و احیای سرزمین‌های تخریب‌شده در اختیار کشورهایی مانند مغولستان، کشورهای آسیای مرکزی و برخی کشورهای آفریقایی قرار می‌گیرد.

در همین راستا، مؤسسات علمی قزاقستان با همتایان چینی، روسی و اروپایی همکاری می‌کنند. یکی از نمونه‌های این همکاری، پروژه مشترک با مؤسسه بوم‌شناسی و جغرافیای شین‌جیانگ وابسته به آکادمی علوم چین برای ایجاد جنگل‌های مصنوعی است.

از انرژی و محیط‌زیست تا هوش مصنوعی

ابعاد همکاری چین و قزاقستان به انرژی و محیط‌زیست محدود نمانده و به حوزه‌های فناورانه نیز گسترش یافته است.

دو کشور طی سال گذشته توافق‌هایی در زمینه احداث نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای، توسعه هیدروژن سبز، مدیریت منابع آب، فناوری‌های کشاورزی، پروژه‌های پهپادی و ایجاد آزمایشگاه‌های مشترک هوش مصنوعی فضایی ـ زمانی امضا کرده‌اند.

این روند نشان می‌دهد که مدل جدید همکاری چین با آسیای مرکزی در حال عبور از الگوی سنتی «زیرساخت در برابر سرمایه» است و به سمت ترکیبی از سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، همکاری علمی و توسعه زیرساخت‌های سبز حرکت می‌کند.

همکاری در حفاظت از تنوع زیستی

حفاظت از گونه‌های جانوری نیز به یکی دیگر از محورهای همکاری‌های زیست‌محیطی چین و قزاقستان تبدیل شده است.

قزاقستان متعهد شده است ۱۵۰۰ رأس آنتیلوپ سایگا را برای کمک به احیای این گونه در زیستگاه‌های تاریخی آن به چین منتقل کند. جمعیت این گونه که حدود دو دهه پیش در آستانه انقراض قرار داشت، اکنون به بیش از چهار میلیون رأس رسیده است.

با این حال، گسترش سریع پروژه‌های انرژی بادی و زیرساختی نگرانی‌هایی را نیز درباره پیامدهای زیست‌محیطی این طرح‌ها ایجاد کرده است. کارشناسان بر ضرورت استفاده از داده‌های دقیق‌تر و مطالعات جامع‌تر برای حفاظت از حیات‌وحش، به‌ویژه پرندگان مهاجر، تأکید دارند.

آسیای مرکزی؛ آزمایشگاه نفوذ سبز چین

مجموع این تحولات نشان می‌دهد که نقش آسیای مرکزی در راهبرد خارجی چین در حال تغییر است. پکن در کنار توسعه مسیرهای تجاری و دسترسی به منابع معدنی، اکنون در تلاش است شبکه‌ای از پروژه‌های انرژی پاک، فناوری، همکاری علمی و زیست‌محیطی را نیز در این منطقه ایجاد کند.

قزاقستان در مرکز این روند قرار دارد؛ کشوری که از یک سو دارای منابع گسترده انرژی و مواد معدنی حیاتی است و از سوی دیگر به دنبال جذب سرمایه و فناوری برای دستیابی به اهداف اقلیمی خود است.

برای چین نیز این همکاری فرصتی برای گسترش بازار شرکت‌های چینی، تضمین دسترسی به منابع راهبردی، توسعه زنجیره‌های تأمین انرژی پاک و تقویت حضور فناورانه در منطقه‌ای حیاتی میان چین، روسیه، اروپا و غرب آسیا فراهم می‌کند.

به این ترتیب، مرحله جدید کمربند و جاده را می‌توان نه فقط دوره ساخت زیرساخت‌های فیزیکی، بلکه دوره شکل‌گیری یک شبکه سبز و فناورانه دانست؛ شبکه‌ای که در آن انرژی‌های تجدیدپذیر، مواد معدنی حیاتی، فناوری‌های پیشرفته، هوش مصنوعی و همکاری‌های زیست‌محیطی به ابزارهای تازه نفوذ اقتصادی و راهبردی چین در آسیای مرکزی تبدیل شده‌اند.

منبع: scmp