آمریکا می‌تواند سلطه چین بر عناصر نادر خاکی را بشکند؟

تا زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، فرمان اجرایی مربوط به زنجیره تأمین صنایع نظامی را امضا کرد، ضرورت کاهش وابستگی به چین در زمینه مواد معدنی حیاتی، از قبل برای متحدان آمریکا آشکار شده بود. این موضوع را یکی از مقام‌های ارشد دولت آمریکا که مسئول هدایت تلاش‌های دیپلماتیک موازی برای جلب حمایت شرکای واشنگتن است، مطرح کرد.

به گزارش ساوت چاینا مورنینگ پست، هلبِرگ معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور اقتصادی، چند روز پیش از امضای این فرمان، گفت: «وقتی صحبت از جهان می‌شود، متحدان ما به‌واسطه محدودیت‌های صادراتی مواد معدنی از سوی چین واقعاً به حالت آماده‌باش درآمده‌اند؛ محدودیت‌هایی که به شکل بسیار جدی به آن‌ها آسیب زده است.»

وی، ژاپن و کشورهای اروپایی را از جمله کشورهایی دانست که به دلیل «عدم توازن در زنجیره تأمین» ناشی از محدودیت‌های صادراتی چین بر هفت عنصر نادر خاکی، آسیب دیده‌اند. پکن این محدودیت‌ها را در آوریل سال گذشته در واکنش به تعرفه‌های آمریکا اعمال کرد.

محدودیت‌های چین موجب هجوم جهانی برای تأمین این مواد شد و تعطیلی کارخانه‌هایی را در سراسر کشورهای توسعه‌یافته، از جمله ایالات متحده، در پی داشت.

اگرچه آتش‌بس موقت تجاری میان آمریکا و چین در اکتبر باعث ازسرگیری صادرات شد، اما کشورهایی مانند ژاپن همچنان با کمبود این مواد مواجه هستند.

در حالی که پکن از برتری خود در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی به‌عنوان یک اهرم استفاده می‌کند، واشنگتن با سرمایه‌گذاری‌های داخلی و ایجاد مشارکت‌های بین‌المللی با متحدان و شرکای خود، در تلاش است وابستگی خود را کاهش دهد؛ اقدامی گسترده در سطح جهانی که هدف آن تضعیف یکی از مهم‌ترین ابزارهای اقتصادی چین است.

هلبِرگ مسئول یکی از مهم‌ترین این ابتکارهاست؛ طرحی با نام Pax Silica که ائتلافی متشکل از ۲۴ کشور است و با هدف ایجاد زنجیره‌های تأمین مستقل از چین در حوزه‌های مرتبط با هوش مصنوعی، از جمله مواد معدنی حیاتی، تولید پیشرفته، نیمه‌هادی‌ها، زیرساخت‌های هوش مصنوعی و لجستیک شکل گرفته است.

او گفت: «ما در حال بررسی چالش‌های موجود در زنجیره تأمین و در واقع نقاط شکست واحد آن هستیم.»

در هفت ماه گذشته، ائتلاف Pax Silica چندین ابتکار را آغاز کرده است؛ از جمله برنامه ایجاد یک منطقه آزمایشی امنیت اقتصادی در فیلیپین، راه‌اندازی پلتفرمی ۵۰ میلیون دلاری با عنوان Pax Pass برای کمک به اعضا در انتقال محصولات با ارزش بالای زنجیره تأمین هوش مصنوعی از طریق کانال پاناما و همچنین اجرای یک برنامه توسعه نیروی انسانی با همکاری دانشگاه استنفورد.

هلبِرگ در دفاع از مأموریت گسترده این ائتلاف گفت کاهش وابستگی به چین مستلزم اتخاذ رویکردی جامع در کل زنجیره تأمین است.

او افزود: «نمی‌توانید مشکل ظرفیت تولید تراشه را حل کنید مگر اینکه مواد معدنی در اختیار داشته باشید. نمی‌توانید مشکل مواد معدنی را حل کنید مگر اینکه ظرفیت فرآوری وجود داشته باشد. همچنین بدون راه‌آهن و زیرساخت‌های لجستیکی که امکان جابه‌جایی این مواد را فراهم کنند، نه فرآوری و نه تأمین مواد معدنی قابل حل نیست.»

چین در فرآوری بسیاری از مواد معدنی حیاتی مانند گرافیت، گالیوم، ژرمانیوم و عناصر نادر خاکی تقریباً در موقعیت انحصاری قرار دارد؛ فلزاتی که برای سامانه‌های نظامی، تولید نیمه‌هادی‌ها و صنعت رباتیک ضروری هستند.

سفارت چین در واشنگتن اعلام کرد که پکن در اعمال محدودیت‌های صادراتی مربوط به عناصر نادر خاکی، رویکردی «مسئولانه و غیرتبعیض‌آمیز» در پیش گرفته و این اقدامات هیچ کشور خاصی را هدف قرار نمی‌دهد.

با توجه به ماهیت دوگانه کالاهای مرتبط با عناصر نادر خاکی، چین مطابق مقررات کنترل صادرات خود، اقدامات مرتبط را اتخاذ کرده است.

ائتلاف Pax Silica چارچوب مناسبی را برگزیده است، اما گستردگی بیش از حد این طرح ممکن است رسیدگی به آسیب‌پذیری‌های مشخص زنجیره تأمین را دشوارتر کند.

موفقیت این ابتکار به تخصص‌گرایی به جای تکرار بستگی دارد. هر کشور مشارکت‌کننده باید همان کاری را انجام دهد که در آن بهترین است، نه اینکه تلاش کند کل زنجیره تأمین را به‌طور مستقل در داخل کشور خود بازسازی کند. زنجیره‌های تأمین بر پایه مشتریان و تأمین‌کنندگان واجد صلاحیت شکل می‌گیرند، نه بر اساس بیانیه‌های سیاسی.

هلبِرگ که از پیشرفت این طرح ابراز رضایت کرد، گفت اعضای Pax Silica بیش از گذشته به ضرورت ایجاد زنجیره‌های تأمین متنوع و مقاوم پی برده‌اند.

او افزود: «آن‌ها دریافته‌اند که ما به جغرافیای جدیدی برای زنجیره‌های تأمین خود نیاز داریم و این موضوع اساساً فرصتی برای آن‌هاست تا بخشی از این زنجیره تأمین جدید باشند که قرار است با همکاری یکدیگر ایجاد کنیم.»

همزمان با این تلاش‌های دیپلماتیک، واشنگتن نیز اقدامات داخلی خود را برای تقویت امنیت زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی افزایش داده است.

فرمان اجرایی که ترامپ اخیرا امضا کرد، پیمانکاران نظامی آمریکا را ملزم می‌کند از ژانویه سال آینده به‌تدریج از زنجیره‌های تأمین مرتبط با پکن فاصله بگیرند.

اگرچه در متن این فرمان نامی از چین برده نشده است، اما امنیت زنجیره‌های تأمین به‌عنوان یکی از الزامات حفظ برتری نظامی آمریکا «در عصر رقابت مجدد قدرت‌های بزرگ» توصیف شده است.

در این فرمان آمده است: «ایالات متحده باید زنجیره‌های تأمین خود را در برابر خرابکاری‌های فیزیکی، سایبری و اقتصادی ایمن کند.»

وزارت دفاع آمریکا همچنان برای تأمین قطعات مورد استفاده در سامانه‌های تسلیحاتی خود به مواد معدنی حیاتی، از جمله عناصر نادر خاکی با منشأ چین، وابسته است.

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی روابط آمریکا و چین، ۷۸ درصد از قطعات مورد استفاده در سامانه‌های تسلیحاتی پنتاگون حاوی مواد معدنی حیاتی تأمین‌شده از چین هستند.

در میان 6 شاخه نیروهای مسلح آمریکا، نیروی دریایی بیشترین وابستگی را دارد، به‌گونه‌ای که نزدیک به ۹۲ درصد سامانه‌های تسلیحاتی آن تحت تأثیر این وابستگی قرار دارند.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که آتش‌بس مربوط به تجارت عناصر نادر خاکی میان واشنگتن و پکن، که سال گذشته حاصل شد، با فشارهای فزاینده‌ای روبه‌رو شده است.

ماه گذشته، چین در واکنش به قرار گرفتن ده‌ها شرکت چینی در فهرست سیاه وزارت دفاع آمریکا، دو شرکت بزرگ آمریکایی فعال در حوزه عناصر نادر خاکی، یعنی MP Materials و USA Rare Earth، به همراه هشت شرکت آمریکایی دیگر را در فهرست کنترل صادرات خود قرار داد.

منبع: scmp